Geahččalatta mis dán - Båmma

Dá lea neahttasiidu mas beasat oahppat muhtin lullisámegielsániid. Oahpponeavvu lea jurddašuvvon várra lullisámegiela oahpahalliid váste, muhtin sániid hárjehallat. Sánit leat bohccuid, eanadagaid, ja duodjenamahusat. Sáhtát guldalit lohkkojuvvon sániid vel.
Guldal, geahča ja loga - de oainnát ahte davvisámegielas ja lullisámegielas leat ollu ovttaláganvuođat, vaikko hupmangielaiguin lea váttis gulahallat.

Sáhkavuorut sámegillii - ja sámegiela ovddideapmi

Maŋemus beivviid lea NRK Sápmi lokten ášši go sámegielat sámediggeáirasat hupmet dárogiela Sámedikki sárdnestuolus. Mun maid imaštalan giellaválljema. Dieđusge, dárogielat áirasat han gal fertejit dárustit, ii dan sáhte vuordit ahte sii beaivvis nubbái ohppet sámegiela. In imaštala dan ge jus Áili Keskitalo ja Ann Mari Thomassen ákkastallaba ahte ferteba dárustit go lea sáhka váttis áššiin. Na... veahá gal suoli imaštalan, muhto dohkkehan sudno ákkastallama. Mii dáidit buohkat geahččalan amas gillii čilget áššiid maidda eat riekta gávnna sániid. De gal lea álkit dorvvastit dan gillii maid máhttá bures. De gal liikojin Laila Susanne Vars jurdagii ahte galgá hupmat nu ahte áhkku maid ipmirda, ja dieđusge sámegillii. Die leat muhtin sámediggeáirasat geat leat almmolaččat dadjan juoidá sin giellaválljema birra.

Lea ge deaŧalaš muitit rámidit sin geat duođaid dollet sáhkavuoruideaset sámegillii, juohke háve, beroškeahttá áššis. In leat čuvvon dárkilit Sámedikki dievasčoahkkimiid, nu ahte in sáhte maidege jietnadit dan birra gii dahká nu ja gii ii. Muhto sii leat mielde čájeheame álbmogii ahte sámegillii sáhttá áššiid ovddidit, ja ođđa vuogádagaid ásahit. Eai dáidde ieža dan birra jurddašan, eai várra earát ge, ahte sii leat nuppiid giellamodeallat.

Movt jur giellamodeallan?
Sámegiella lea hálddahusgiellan ja politihkkengiellan oalle ođđaáigásaš. Dat lea ovdal váldán, ja ain dál váldá majoritehtagielain ovdamearkkaid movt galgá dadjat dihto áššiid vai šaddá čielggas nuppiide mii oaivvilduvvo. Go sámegielat áirras dadjá juoidá sámegillii de dát čájeha ahte sámegillii maid sáhttá hálddašit ja mearridit. Lokte giela árvvu. Ja jus deaivá vel hui vuohkkasit dadjat, de soaitá dát dadjanmálle adnot nuppes ovdamearkan dasa movt dien ášši sáhttá dadjat, nu ahte šaddá čielggasin (ja čielga sámegillii). Ja go boahtá čálalaččat, de lea vel buoret vejolašvuohta ahte dadjanvuohki cieggá vuos hálddahusbargiide, ja nu gilvojuvvo earáide maid. Buohkat geat leat čállán reivviid, áššebáhpiriid dahje fágateavsttaid leat máŋgii jurddašan movt duon dahje dán sáhttá dadjat. Dávjá ohcet girjjiin maid vuogas ovdamearkkaid. Ja jorgaleaddjit goit álo leat sátne- ja dadjanmálleozus.

Juste seamma proseassa dáhpáhuvvá dárogielagiid gaskkas ja dárogillii maid. Erohus lea dušše ahte dárogiela dadjanvugiid ovdamearkkaid gávdná juohke sajis. Ja dadjanvugiid ja sániid oahpahallagohtet dárogielat mánát dallánaga go leat oahppan vuosttaš sániid lohkat. Juohke skuvlagirjjis maid sii lohket, de ohppet sii ođđa sániid ja dadjanvugiid. Omd. ii boađe automáhtalaččat dárogielat mánáide ahte mii lea sirkel, kvadrat, bergart, lungeblære. Sii fertejit daid sániid oahppat dárogillii, seammaládje go sámegielat mánát galggaše daid oahppat sámegillii.

Erohus lea vuosttažettiin dat ahte go dárogielat máná oahppodiibmu lea nohkan, ja son manná olggos uvssas, de leat sus máŋga milliovnna vejolašvuođa fas lohkat sániid juogo iežaset oahppogirjjis dahje eará dárogielat girjjis dahje interneahttasiiddus man lea fuobmán lohkagoahtit. Go sámegielat mánná lea oaidnán sániid gierdu, dássesiiddot njealječiegat, báktešládja, geahpesbullji ja son lea mannan uvssa olggos - ja oahpaheaddji sihkkon távvala - de ii dáidde sániid šat oaidnit. Jus mánás lea dat lihkku ahte lea oahppogirji masa dát sánit leat čállon, de dieđusge beassá das logadit dan. (Jus gille maŋŋel skuvlla lohkat oahppogirjji) Vátnásat leat dat girjjit main sámegillii dáid birra čilgejuvvojit muđui. Sis leat váile logenáre vejolašvuođa deaivvadit sániin maŋŋel go leat oahppan daid. (Ok, in leat lohkan juste galle, muhto unnán leat goit.)

Lea go imaš go váhnemat bihkot váttisin sámegielat oahppogirjjiid? Lea go imaš go oahppit lohket váttisin sámegielsániid?

Eat leat mii sámit nu ollugat ahte sáhttit dodjit earáide ovddidit sámegiela. Mun ja don (dahje dii) gii dán logat, mii dat fertet dan ovddidit. Juohkehaš máhttá ja sáhttá dan dahkat. Sámedikkepolitihkkárat geat sámástit almmolaččat, barget buoridit sámegiela árvvu, dušše dainna go hupmet sámegiela. Dáhttu šaddá dahkun.

Earret eará geahččalan dáinna bloggain oažžut sámegiela oidnosii. Leat vel moadde eará bloggejeaddji geat dan dahket. Sin lean bidjan juo iežan bloggalistui. Sávvamis dađistaga gávnnan eambbo bloggejeddjiid geat čállet sámegillii.

Mannan dego Noá garjá...

Gal don fal dieđát movt de lea, go lea mannan dego Noá garjá?
Jus it: Dát dadjanmálle vuolgá Biibbala muitalusas Noá ja su árkka birra (1. Mos 8, 7, dahje neahttabiibbalis)

Ipmil han gohčui Noá dahkat stuora fatnasa, árkka, masa galggai váldit juohke ealli šlájas moadde ja iežas olbmuid go galggai šaddat suttu ulli. Dasto arvvii guuuuhká.
Go vuos buohkat ledje čohkkádan árkkas bealgávccát mánu (hirbmat gierdevaš olbmot ja eallit gal, muhto maid bahal dihte), de cohkkui árka, ja Noá luittii garjjá olggos ihkkonráigge.

Garjá várra livččii galgan boahtit fas ruovttoluotta muitalit makkár lea olggobealde, muhto maid bat dat? Ii hal dat gal šat oba boahtán ge árkka lusa, ii ge muitalan makkárge ságaid, muhto girddašii miehtá, gitta dassážii go goikkai eanan. (Ja gearddi goit garjá ge nu mášai ahte ii muitalatta buot maid oaidná. Galggašii nu máššat vel ealgabivddu áigge nai)

Na dat lei goit de mannan dego Noá garjá. Dán áigge maid lávejit dadjat olbmuid birra nie, go jávket eai ge boađe. Eandalii jus galggaše fas boahtit dahje máhccat mohkistis.

Giela gáhttet, movt dan dahká?

Árgabeaivválaš barggus ja árgabeaivválaš ságaid lonohallamis lea dávjá bahá meaddit dadjalit earaládje go galggašii. Majoritehtagiella dieđusge báidná min jurdagiid ja nu maid min dadjanvugiid. Máŋgga fáttá birra leat gullan eará gillii, ja dán dieđu fas jorgalit sámegillii buoremus lági mielde. Muhtomin dát dadjanvuogit fas báidnet eará ságaid, vaikko ii leat seamma ášši birra sáhka ge.

Čállingielas goit berret dárkileappot astat jurdilit movt lea vuohkkaseamos dadjat, dahje rievttabut čállit, sámegillii. Diesa mii gal almma leat ovttaoaivilis buohkat?
Váddáseabbu čađahit, mu oainnu mielde.

Lea gal mu mielas deaŧalaš earuhit sin gaskkas geat leat oahpahallame sámegiela, dahje eai čále almmolaš čállosiid ja sin geat galget ovdagovvan earáide, dego oahpaheaddjit, girječállit, journalisttat ja earát geat čállet dakkáriid maid olbmot fas atnet ovdamearkan dasa movt galgá čállit.

Dá lea Káre Vuolab-Lohi čállán muhtin rávvagiid.

http://www.sgr.fi/sust/sust253/sust253_vuolablohi.pdf

Sámis-bláđđi neahtas

"Sámis" lea bláđđi man Sámi fágagirjjálaš čálliid- ja jorgaleddjiid lea almmuhan juo máŋga jagi. Das lávejit muttágis guhkes ja muttágis váttis čállosat sámegillii, iešguđet áššiid birra. Lea sihke fága ja suohtas, seahkálaga. De lea juohkehažžii lohkamuš, ja iešguđet atnui. Nubbi buorre han lea ahte dan oažžu vel nuvttá girjegávppiin ja feara gos. Ieš gal lean maŋemus nummariid ožžon barggus bokte dan, nu ahte in leat nu sihkar ahte gos dan gávdná eará báikkiin go dáppe iežan ruovttugilis.

Easka ovdalaš juovllaid fuobmájin ahte Sámis-bláđi han gusto sáhttá elektruvnnalaččat nai lohkat. Na mii bat vel buoret? Dáppe gávnnat daid:
http://www.samifaga.org/web/index.php?sladja=40&giella1=sam

Hirbmat buorre go gávdná daid ovtta sajis.

Doaba - ja giela čatnasupmi dasa

Muhtomin orru váttis dovdat erohusa sánis ja doahpagis, go giella lea nu čadnon jurddašeapmái. Muhtimat (lei goson Chomsky, vai? Huff, dan muittu.) oaivvildit ahte giela haga ii leat jurddašeapmi, muhto in guorras das áibbas. Mu mielas orru gal eambbo ahte ii leat álo gillii čadnon dat maid jurddašan, vaikko eanas gal lea. Gal mun muhtin eará háve čilgen maid dainna oaivvildan.

Doaba lea ođđa sátni sámegielas, ráhkaduvvon sullii nu movt eará lagas gielain. Galgá čilget juoidá man birra jurdda dohppe. Na mii dasto dat doaba lea? Doaba lea jurddaovttadat, man bokte don ovttastahtát ollu duohta áđaid, daguid dahje dáhpáhusaid.  Dat veahkeha min ekonomiseret giela.

Ovdamearkka dihte: Mis han leat juohkelágan hámat beatnagat, muhtomat stuorrát, muhtimat unnit, bolfasat, njavgadat, ceakkobealjagat, luŋkebealjagat. Muhtin beatnagat leat dihto nállái gullevaččat, dego šeafer, sankt bernhardbeana, eará náliin fas ii leat namma. Muhtin olbmuin leat hui buorit boazobeananálit, viššit jna.

(Dákko bođii juo doaba-crash mu mielas, go oarjemáilmmi standárdiid mielde galgá dihtonálat beatnagis hui čavga mearriduvvon hápmi. Sámi máilmmis lea beatnaga luondu mii mearrida. Ja sámi beatnagiid nálit eai dáidde beassat beanastandárdiidda goassege, go leat nu iešguđetláganat oaidnit.)

Jurddaš dasto máná. Mánnái mii dáguhit beatnaga namahusa juohke háve go oaidnit dakkára. Mánná fuobmá dađistaga ahte njealjejuolggagiid gohčodit beanan. Mánná dađistaga go oaidná iešguđetlágan beatnagiid, ja iešguđetlágan vásáhusaid vuođul, de hukse alcces doahpaga "BEANA". Jurddaš jus juohke beatnagii galggašii leat áibbas sierra namahus? Midjiide šattaše oba ollu sánit. Na. beatnagiin gal leat hui ollu namahusat, muhto naba jus galggašii hutkat sáni juohke olbmo sierra lihkadanmálle mielde. Mun viegan iežan láhkásan, ja don viegat iežat láhkásat. Ja jus daid de galggašii gohčodit goabbatládje. Váldde de geaži!

Na. De muhtin beaivvi oaidná riebana, ja mánná gohčoda dan maid beanan. De divvu rávisolmmoš ja lohká die lea rieban. Sáhttá gal máŋgii gohčodit riebana beanan. Dađistaga go mánná oaidná riebanis ja beatnagis erohusa, de álgá sirret dáid doahpagiid maiddái sániid dáfus.

Dáinnalágiin šaddá ge hui čavga oktavuohta giela ja doahpaga gaskkas, vaikko doaba rievttimielde lea guđege olbmo oaivvis, jurddaovttadahkan. Sátni mii gullá doahpagii sáhttá vaikko makkár. Eai muđui livčče leamaš nu eatnat gielat máilmmis.

Stuorámus erohus rávisolbmuid giellaoahppamis ja unnamánážiid giellaoahppamis lea ahte unnamánážat galget hukset alcceseaset sihke doahpaga ja sáni, rávisolbmuin leat juo oalle muddui doahpagat, muhto dárbbašit sániid.

Gásttadat - mii hearráid bat dat lea?

Odne lean gávdnan ođđa sáni, dahje rievtti mielde boares sáni; vai lea go áigahaš sáni? Na, dien imaštallama gal ferten vuos guođđit, ja boahtit áššái.


Čalbmen sáni Konrad Nielsena sátnegirjjis go ledjen juoidá eará ohcame, ja dál juogadan sáni duinna. Jus dette DON dovddat sáni, ja máhtát munnje dan čilget dárkileappot.


Sátni lea gásttadat dahje nu go Nielsen čállá: gāstâdâk. 
Dulkon ahte Konrad Nielsen oaivvilda ahte sátni adno dušše Guovdageainnu boazosámiid gaskkas, ja dat mávssášii: "vått værlag". 
Vuođđosátni lea gástat. [sv. gas'tât].
Bealistan gal navddán dovdat oallemuddui boazosámiid dadjanmálliid, muhto dán sáni gal in leat goassege deaivan gullat.


Gástat (sv. gas'tât) fas mearkkašivččii "bli våt (ordet kan ikke brukes om klær man har på sig)". Nappo ahte olmmoš ja várra eará diŋggat, earret biktasat mat olbmos leat nalde, juogaládje njusket dahje láktet dahje debbot (?) Ii oro gal nu ahte lea njarvan, go dasa han fas lea eará sátni. MOVT dát gástan lea; go jus njuoská, ii bat de livčče sáhttán dušše atnit dieid eará sániid?


Ii das galle.
Dus sáhttá leat juoga mainna gástadat, namalassii gásttadas (KN sv. gāstâdâs) nu ahte dat maid leat gástadan šaddá gásttas.


Dasto han mis lea buohkain dát sátni gásta, go báhppa gásttaša máná. Lea go das maid juogalágan oktavuohta dien sátnái?


Die lea vissa sátni maid ferten jearahallat olbmuin. Soaittášii dus čilgehus?
Ja livččii go dát sátni man heivešii dálkedieđáhusas atnit?


PS! Ii ábut seaguhit sániin gastit, gasttihit dahje gasttáhat, go dat gal lea olbmodávda. 

Dihtet go don dán siiddu birra?

Muhtomin jurddaša olmmoš ahte dan maid ieš diehtá, dan dihtet earát maid. Ja mun maid seammalágan. Lean ovdamearkka dihte atnán čielga áššin ahte olbmot leat gullan Sámi giellalávdegotti neahttasiiddu birra. Nu gusto ii oro leame. Muhto doppe gávdná maid ollu dieđuid sámegiela birra, maid berre diehtit. 

Ja mii vel buoret? Sin siiddus leat almmuhuvvon tearbmalisttut máŋgga fágasuorggis. Sánit leat dohkkehuvvon giellastivrras, dan mielde maid mun lean ipmirdan. Gánnáha fitnat geahččame.

Čujuhus lea ná: http://www.giella.org/. 
Imaštan dušše veahá, go lea neahttasiiddu čujuhus sámegillii; manne de rahpasa dárogiel-siidu álggos?

Easka doppe beassá válljet sámegiela.

Ii giellapoliti(hkk)a galgga leat álki.

Moalkás máilbmi

Go olmmoš eallá máŋggagielalaš birrasis, gal čuožžilit hearvás dadjanvuogit. Nubbi giella báidná nuppi giela, dat gal lea oahpes ášši. Sámegielas leat norvagismat, ja daidda goit leat giellaberošteaddjit fubmesat. Muhto hearvái hal gal lea sutnje nai gii gullá movt sámegiella báidná dárogiela. Dás bohtet muhtin ovdamearkkat:

Oahpes ášši, ja muđui ge "dohkkehuvvon" gillii lea dat ahte davvinorgalaččat sámegiela málle mielde ráhkadit jearaldagaid. Dan dahket vel sii nai geat eai máhte sámegiela! Dát dáhpáhuvvá dalle go muhtin jearransánit leat jearaldagas. "Kor du bor?" dan sadjái go "Hvor bor du?" , nu go lullinorgalaččat jerret.  "Ka du har der?" dan sadjái go "Hva har du der?"

Muhtin eará ášši mii ii soaitte nu dihtosis ollugiid gaskkas, lea ahte kasus báidná dárogielpreposišuvdnageavaheami. Sámegillii han mii lohkat ahte "Mun bijan niibbi diehko." Dárogillii mii dadjalit. "Jeg legger kniven dit" dego áibbas lunddolažžan livčči ahte nie dat lea. Muhto dárogielagat dajaše baicca "Jeg legger kniven der." 

Eará mii ii vissa gullo go sámegielagiid gaskkas lea diet: "Nå ka du?" 

Áibbas lunddolaš, amma?

Lea dušše dat ahte dárogielas álo gáibiduvvo vearba cealkagis, vel dalle nai go sámegielas dohkkehuvvo guođđit vearbba.

Dáiddát fuobmát eambbo ovdamearkkaid?

Elektruvnnalaš sámegiel sátnegirjjit

Go sámegielain barggan, de lean álo sátneozus. Ja buot álkimus lea dieđusge skurbat interneahtas dieđuid.

Fuobmájin ahte mus leat gártagoahtán ollu sámegielsátnelisttuid neahttačujuhusat. Jurddašin ahte dasto mun han gal sáhtán daid deike maid čállit vai dii earát nai gávdnabehtet daid ja oažžubehtet dain ávkki.

Danne, dá leat muhtimat:

Webster's Online Dictionary lea máilmme stuora neahttasiidu mas leat vaikko man máŋgga gillii sátnelisttut. Das leat davvisámegillii maid sánit, daid gávnnat Saami vuolde. Ja árvit maid? Sámegiella lea okta dain gielain maid leat bidjan Large dictionaries vuollái. Jáhkemeahttun! Jurddaš! Sámegiella lea seamma kategoriijas go dárogiella ja suomagiella!

Dákko beasat njuolga sámegielsiidui. (Ja jus it beasa, de sáhtát dán čujuhussii mannat: http://www.websters-online-dictionary.org/translation/Saami/)

Webster lea ráhkadan davvisámegiel-eŋgelasgiel-sátnegirjji maid báberhámis. Dan birra čálán muhtin eará bihtás mas jurddašan čállit bábersátnegirjjiid birra.


Lexin sátnelistu lea várra jurddašuvvon álggahalliide, go das leat eanas govat ja eaŋkilsánit. Olrun oaidnán ahte dat gávdno eará sámegielaide maid, muhto in leat geahččalan gávdnat. Dađibahábut ii oro gávdnome sierra sátnelistu dasa, dušše fáddásánit. MUHTO, in leat nuu dárkilit geahčadan dan siiddu ahte jur áibbas sihkkarit dieđán. Jus geahčat, de soaittát gávdnat!

Logos dictionary orru maid jurddašuvvon álggahalliide, muhto das leat hui ollu gielat seamma listtus. Das sáhttá ohcat sámegielsáni ja vaikko man galli giela sánit ihtet listui. Heive bures sidjjide geat leat oahpahallame giela, leažžá dál sámegiela dahje eará giela. Mun liikon dán siidui mannat njuolga

Geahčestala fal ain dás, jurddašin dán listtu ain deavdit go ollen.