Johan Turi birra neahttačájáhus

In muitte leaččan go ovdal dán birra muitalan, muhto. Sámi arkiiva ja Norgga Arkivverket lea goit ráhkadan davvisámegillii neahttačájáhusa dan oktavuođas go lea 100 jagi dan rájes go Johan Turi girji Muitalus sámiid birra almmuhuvvui vuosttaš geardde. Dan gávdná dáppe.

Álgu lea buorre. Livččii baicca oba somá jus ođasmahtáše dieđuid jus gávdnet ođđa dieđuid! De han šattašii dakkár čoakkáldat mas oahppit ja studeanttat sáhttet ohcat dieđuid. Šattašii ealli neahttasiidun jus nu sáhttá dadjat.

Eašš, in muitán gilkorastit dán čállosa. Dál suige leat dat maid

Knud Leem čilgen Finnmárkku sámiid birra

Knud Leem lei dološ dutki gii dutkkai sápmelaččat. Erenoamážit Finnmárkkus.
Jagis 1767 son čálii girjji "Beskrivelse over Finmarkens Lapper, deres tungemaal, levemaade og forrige afgudsdyrkelse" čilgenhussan Danmárkku-Norgga gonagassii.
Ja don beasat maid dan lohkat nuvttá Google-booksas.

Mu mielas lei veahá váttis lohkat, go lea čállon gohtalašbustávaiguin dáro/dánskagillii. Dat giella lea maid hui amas, go lea čállojuvvon dološmállet gillii, dološ čállinvuohkái. Muhto muhtin čáppa beaivvi go lea hirbmat buorre áigi, de áiggun lohkat. Dáidet gávdnot hearvás ságat ja čuoččuhusat sámiid birra.

Knud Leem lea eambbo maid čállán, earret eará sátnegirjji. Dan ferten muhtin beaivvi ohcat nago dette gávdno nuvttá interneahtas.

Lappiske sprogprøver - JA Friisa čállán

Odne lean viimmat garrestan lohkagoahtit J.A Friisa "Lappiske sprogprøver".
Orui oalle váivi lohkagoahtit go lea čállon dološmállet bustávaiguin. Daid lea munnje oalle stávemuš, orru manname hiljit go in leat nu hárjánan daid lohkat. Muhto go ollejin dan oassái mas dat "albma" girji álggii, de doppe ledje dat sámegielteavsttat čállojuvvon latinbustávaiguin. Dárogieljorgalus baicca gohtalašbustávaiguin.
Álggos leat muitalusat iešguđet guovlluin, earret eará Várjjatvuonas, Ohcejogas, Kárášjogas, Guovdageainnus, Ivvárstáđiin, ja Vefsnis. Muitalusat leat elliid birra, jiehtanasaid birra, meararávggaid birra. Loahpageahčen fas leat árvádusat ja sátnevádjasat. Áibbas loahpas lea alfabehtalaš sátnelistu.

Girji ii lean rievttimielde jurddašuvvon muitalusgirjin, muhto gielladokumentašuvdnan. Dan dihte lea čállojuvvon suopmana mielde. Muhtin sánit leat oaneheappot go čállingiela mielde livčče. Mu mielas lea buorre danin. Ovtta grammatihkalaš mihtilmasvuođa fuomášin. Friis lea juohkán kom.ml.-gehčosa (-guin) sierra máddagis dahje sánis. Diet livččii guorahallanveara ahte lea go juohke suopmanis dan dahkan, vai dušše muhtimiin.

Báhcen dušše imaštallat. Gii lea leamaš čálašan dien girjji mii lea digitaliserejuvvon? Gávdnojit loahppaoasis, sátnegirjeoasis. Lea muhtin dološ olmmoš gii lea čállán sámegielsániid ja dárogielčilgehusa. Dovddat go don giehtačállosa?

Ozat go dološ girjjiid ja čállosiid?

Odne lean atnán veahá áiggi ohcat digitaliserejuvvon girjjiid sámi áššiid birra. Ubmi universitehtas leat, nu go ollu eará girjerádjosat nai, digitála hápmái ráhkadan girjjiid. Doppe leat digitaliseren boares girjjiid ja reivviid maid ii šat gávnna oastit - navddán goit - ja main lea dahkkivuoigatvuohta nohkan. Dohko beassá dákko.

Dat oassi gos leat boares digitála girjjit lea nu gohčoduvvon Forskningsarkivet. Go geahččá olgeš bealde fálus, de leat čujuhusat "Digitaliserade arkiv" ja  "Digitaliserade böcker". Go dakko deaddela, de boađát siidduide mas sáhttá ohcat boares girjjiid.

Dan ohcanfunkšuvnna in ožžon doaibmat nu bures. Sii várra ieža maid dihtet dan, go bajemussii leat bidjan njuolggogeainnu Ruoŧabeale girjjálašvuođadatabasii, LIBRIS. Dat doaibmá sullii seammaládje go BIBSYS Norggabealde. Geahččalin dan ohcanvuogi maid. Dat doaimmai mihá buorebut go dan siiddu ohcanvuohki.

Dihtet go? Seamma neahttabáikkis gávdná maid dološ govaid maid Gustaf Hallström lea govvedan iežas oallut mátkkiin. Son lei rievttimielde arkeologa, muhto son lea maid hirbmat viidát mátkkoštan. Geahčastallen muhtin govaid. Doppe ledje govat Jämtlánddas, gos muhtin lei caggan duolji goikat gieškkaiguin. Guokte sápmelačča Njunnásis Suomabealde, Kárášjotolbmot ja vel Ruoššabealde govvejuvvon Sieidejávrre guovllus. Hallström govvačoakkáldagas leat s. 10 000 gova. In dieđe leat go buot digitaliserejuvvon gal.

Leat vel eará digitála girje- ja govvačoakkáldagat, muhto daid birra čálán maŋŋel muhtomin.